Schlagwort-Archive: Straßenschild

Welcome to @isoletters

On 1 January 2018, I will start sharing pictures of letters on a new Twitter account: @isoletters. I have been taking letter pics for years and occasionally shared them, for example on my @‌isoglosse Twitter account (which I will continue to use for anything except letter pics) or on Flickr. Browsing through my collection, I decided that I would like to share pictures from it more regularly. A collection is not worth much when nobody looks at the items and maybe gets inspired by them. For that reason, I will try to post one picture on each day of 2018. You are welcome to follow. I also hope that you will comment, correct me if I am wrong and share your own pictures. What kind of pictures can you expect?
All pictures I will share on @isoletters are of some typographic interest (or at least I think so). Given my own background, I may also slip in some pictures that are interesting from a linguistic perspective. When trying to classify the pictures I collected, one may end up with roughly the following categories:

  • Excellence and extravagance

    When letterers or typographers do great work, this deserves sharing and praising. We won’t come to a universal agreement on what exactly is excellent. But I hope that you will agree that quite a few of the letters I will show are pleasant to look at. Many of the makers of these letters are anonymous – or they may even be dead. That shouldn’t keep us from appreciating their work, but it is especially with regard to this category that I would like to encourage all readers to let me know if you know who created any lettering, type or composition featured on my account. I wouldn’t mind getting in touch with the creators of some of the work I will show or learning more about them. Luckily, enjoying the letters doesn’t require knowing everything about their making. That’s what this category is for.

  • Local colour

    Letters shape our world – and just like many other things, they look different in each place. Sure, Arial and Times New Roman are almost everywhere (the way McDonald’s and Coca-Cola are). But most places have retained a certain couleur locale that is enjoyable to discover and observe. That is why a German Bäckerei usually does not look the same as a French boulangerie. And a Dutch bakkerij will look different still (if you can find one). This category is meant to celebrate these differences. A large share of the pictures I have collected fall within this category. There may be a pinch of excellence in some of the examples; some others may seem a bit bland at first sight. What the examples in this category have in common is that I have perceived them as typical elements of the local visual culture. This category also includes pictures of local variants of letters or diacritics. This is a phenomenon that has received some more attention lately and I am happy to make my contribution.

  • Abomination and abhorrence

    In this category, I collect lettering and type that had my eyebrows raised. Again, your mileage may vary (and if it does, feel free to let me know). In any case, this is supposed to be the category with the fewest items. I don’t see much of a point in highlighting subpar work. There is so much of it. You just have to take a stroll through any random town to get a year’s fill. But even bad stuff can be worth looking at – for instance, when it is funny (the fact that Comic Sans was used won’t suffice) or instructive (consider this example I posted on my @isoglosse account). I won’t specifically label these cautionary examples, but you should know that not everything I feature is worth imitating.

If you would like to know more about the pictures that will be posted, have a look at the account itself. On the first day of the year, I will post one picture per hour under the hashtag #Lttr18 to give you an idea of the road that lies ahead. But to be honest, I don’t know yet which picture will be posted on 31 December 2018, so don’t hold it against me if I don’t exactly follow the path I have set out.

Finally, some technical remarks: People have inquired why I have decided on Twitter for sharing the pictures. Twitter seemed like a good compromise in terms of image quality and reach. It is used widely in the type community and can even be accessed by people who don’t have an account themselves. It is true that file size limits apply and that pictures are compressed upon upload. The result is acceptable for the intended purposes, though. I hope to upload all pictures to Flickr as well (which is better in terms of quality and tagging, but used by fewer people), but that may take a while. The pictures on @isoletters are licensed under CC BY-NC-ND. If you need higher-resolution files or would like to use the pictures for anything that goes beyond the license, please get in touch with me.

Straatnaamborden in Groningen: aanvullende inzichten

Het is bijna vier maanden geleden dat ik twee stukjes over de vormgeving van straatnaamborden in de stad Groningen heb geplaatst. Al kort na de publicatie van die twee artikelen heeft Rob Essers contact met me gezocht. Rob is de samensteller van een (hele fijne want complete en actuele) stratenlijst van de gemeente Nijmegen. Dat de aandacht van de samensteller van zo’n stratenlijst op een gegeven moment ook op straatnaamborden valt, zal niemand verbazen. En wat blijkt? In Nijmegen hangen er straatnaamborden die vrijwel identiek zijn aan een type Groningse straatnaamborden dat ik in een van mijn artikelen heb beschreven: het gaat om de donkerblauwe straatnaamborden die in de binnenstad nogal frequent zijn en waarvan ik denk dat dit type borden het tweede oudste is.
Verlengde Visscherstraat
Op – een “geschiedeniswebsite over Nijmegen” (de Romeinen noemden Nijmegen ‘Ulpia Noviomagus Batavorum’) – zijn een aantal rijksmonumenten in die stad beschreven waaronder een pand in een straat met de naam ‘Ganzenheuvel’ (kijk even hier). De foto’s laten borden zien waarop, net als op de borden in Groningen, een smalle classicistische letter staat. In Nijmegen zijn de borden ingemetseld, maar in allebei de steden gaat het blijkbaar om borden van geëmailleerde lava. “Het materiaal is opvallend licht van gewicht”, schrijft me Rob Essers die één van die borden eens in handen heeft gehad. Op Noviomagus schrijft hij verder dat er “nog maar heel weinig borden van dit type in Nijmegen bewaard” zijn gebleven – terwijl er in Groningen best veel van hangen (zie mijn Flickr-collectie).

Naast het feit dat Groningen niet de enige stad is waar dit soort borden hangen, heeft Essers nog twee details weten te ontdekken: ten eerste heeft hij een bord van dit type gevonden waarop een straatnaam staat die sinds september 1886 niet meer in gebruik is. Hierdoor weten we dus dat dit soort bordjes vóór die tijd al in Nijmegen hing (en wellicht ook in Groningen). In mijn eigen artikel was ik, bij gebrek aan oude(re) foto’s, van omstreeks 1900 uitgegaan. Heel interessant dat de weinige Nijmeegse bordjes die er nog zijn van dit type, en wie weet ook (sommige van) de Groningse bordjes al zo oud zijn!

Ten tweede heeft Essers aanwijzingen waar de Groningse straatnaamborden vandaan kwamen. Die aanwijzingen komen uit de correspondentie van de Middelburgse stadsarchitect met het bedrijf dat in 1885 straatnaamborden voor deze stad zou leveren. Uit deze correspondentie wordt geciteerd in een artikel dat al tien jaar geleden in De Wete is gepubliceerd, het tijdschrift van de Heemkundige Kring Walcheren: een zekere François Gillet uit Parijs schrijft aan de stadsarchitect dat zijn bedrijf reeds straatnaamborden naar Nijmegen heeft geleverd. Het lijkt me aannemelijk dat alle Nijmeegse straatnaamborden uit die tijd door hetzelfde bedrijf zijn geleverd (en niet door een concurrent van Gillet). Aangezien de Nijmeegse bordjes identiek zijn aan de Groningse bordjes van het type dat ik boven heb laten zien, zouden we ervan uit kunnen gaan dat de borden in allebei de steden door Gillet zijn gemaakt. Van de Middelburgse bordjes uit die tijd staan er helaas geen plaatjes in het Wete-artikel (of er zijn gewoon geen borden meer uit die periode). Wel zijn er een aantal foto’s van andere Middelburgse borden die sterk lijken op het tweede type borden dat ik hier heb beschreven. Het gaat om de afgeronde borden met de geometrische schreefloze letter die ook zo’n beetje overal in het centrum van Groningen te zien zijn.
E. Thom à Thuessinklaan
Met het oog op het letterontwerp kunnen we uitsluiten dat de correspondentie uit 1885 over dit type borden ging. Wel zou het mogelijk zijn dat Middelburg het huis Gillet trouw is gebleven, dus dat ook latere borden uit Parijs kwamen. Als we wisten of dit zo was (of hoe de 19e-eeuwse bordjes in Middelburg eruitzagen), zou dat aanvullend licht op de oorsprong van de Groningse borden werpen. Uit de correspondentie van Gillet met de stadsarchitect blijkt in ieder geval dat het bedrijf niet alleen maar Nijmegen en Middelburg van bordjes heeft voorzien. Borden uit Parijs zouden in Parijs zelf, maar ook elders in Frankrijk (Lyon, Versailles, Le Havre, Cherbourg, Le Mans, Calais, Boulogne, Lille, Roubaix, Duinkerken) en in enkele steden in het Nederlandse taalgebied (Gent, Arnhem, ’s-Hertogenbosch) hangen of hebben gehangen. Misschien zijn er in een van deze steden zowel plaatjes van borden uit de 19e eeuw als gegevens over hun herkomst. Nog steeds geldt: als je meer weet, hoor ik het graag.

Straatnaamborden in Groningen: zeldzame types en curiosa

In het eerste artikel hebben we de vier soorten straatnaamborden gezien die in de binnenstad van Groningen het vaakst voorkomen. Maar wie deze frequente types heeft gezien, kent nog niet de hele variatiebreedte. Daarom hier: vier types straatnaamborden die zeldzaam zijn, maar meerdere malen voorkomen, en een aantal borden waarvan ik slechts één exemplaar heb kunnen ontdekken. Ook alle foto’s uit dit artikel (en nog veel meer) heb ik toegevoegd aan de Flickr-collectie.

Aan het begin van dit tweede deel van de lijst staan borden met daarop een Amerikaans lettertype. Borden van dit model zijn niet alleen in Groningen, maar in heel Nederland te zien:
De achtergrondkleur is lichter en de witte lijn dikker dan bij de meeste types uit het eerste deel. Ook zijn de borden voorzien van een reflecterend laagje. Het lettertype is gebaseerd op de Highway Gothic die in de jaren 40 in de VS is ontwikkeld. Dit ontwerp, ook FHWA-lettertype genoemd, bestaat in zes verschillende breedtes. In Nederland is voor de op een na breedste variant – serie E – gekozen (waarbij de smallere serie C wel eens te zien is, maar nauwelijks op straatnaamborden in Groningen). In Nederland kreeg het lettertype de naam ‘ANWB-Ee’ en is vanaf eind jaren 60 in gebruik geweest. Het is een humanistisch schreefloos lettertype. Dit soort letters bestaat, anders dan geometrische lettertypes, niet alleen uit eenvoudige vormen als cirkels en strepen, maar is (los) gebaseerd op handgeschreven letters. Daarom zien we hier een grotere vormvariatie binnen de letters. De keuze voor dit lettertype voor straatnaamborden betekende een harde breuk met de traditie: dit lettertype is niet ontworpen om elegant te zijn, maar in de eerste plaats met het oogmerk om leesbaarheid. Het is ook daarom dat niet enkel hoofdletters, maar ook kleine letters zijn gebruikt. Aangezien men dit lettertype in het hele land ging toepassen, is er sprake van sterke standaardisering. De borden zien er allemaal nagenoeg hetzelfde uit. Slechts één variant – met een iets geringere lijndikte – heb ik op enkele plekken gevonden, zoals hier:

Dit lettertype is in ieder geval tot aan het begin van deze eeuw gebruikt. Het heeft inmiddels concurrentie gekregen van de ANWB-Uu, een letter die we direct hieronder zullen bekijken. Ik weet niet of de ANWB-Ee inmiddels helemaal niet meer wordt gebruikt. In de binnenstad en de omliggende oude wijken is dit lettertype niet heel vaak, maar toch regelmatig te zien. In nieuwbouwwijken die in of na de jaren 70 zijn ontstaan, is deze stijl vrijwel de enige die je tegenkomt. Als we de borden in de hele stad naar frequentie zouden rangschikken, zou dit type bord zonder enige twijfel op één staan.


Straatnaamborden in Groningen: de belangrijkste types

In de stad Groningen zijn er veel interessante straatnamen*: korte (‘Ra’) en lange (‘Oostersin­gel­dwarsstraat’), transparante (‘Stationsstraat’) en ondoorzichtige (‘Tingtangstraatje’ – tal van verklaringen, maar welke klopt?). Er is een Brugstraat die niet naar een brug is vernoemd (maar naar een middeleeuws geslacht) – voldoende materiaal in ieder geval om er boeken over te schrijven. Dat is dan ook gebeurd. Veel minder is geschreven over de borden waarop de straatnamen staan en over hun vormgeving. Ik heb online en offline wat gezocht, maar geen boek of artikel gevonden dat zich hiermee bezig houdt. Heb ik iets over het hoofd gezien? Laat het me dan weten. Dit geldt trouwens voor het hele artikel dat voor een groot deel op observaties en vermoedens berust. Als je meer weet, hoor ik het graag.

Hoe zien ze er dus uit, de straatnaamborden in de stad? Ik heb frequente en minder frequente soorten gevonden (en wat curiosa). In dit artikel besteed ik aandacht aan de vier soorten straatnaamborden die het vaakst te zien zijn in de binnenstad van Groningen en de oude wijken daaromheen. In een tweede artikel laat ik borden zien die je daar minder vaak tegenkomt. De reden om de borden naar frequentie te rangschikken is simpel: ik weet niet genoeg over de ontstaansgeschiedenis van de borden om ze in een chronologische volgorde te kunnen brengen. Aanvullende informatie hierover is daarom, zoals gezegd, zeer welkom. Ook wil ik vermelden dat de rangorde niet voor de hele stad klopt, maar alleen voor de genoemde wijken; we zullen het er in het tweede artikel nog even over hebben. Alle foto’s uit beide artikelen (en nog veel meer) staan in een Flickr-collectie bij dit artikel.

Als je in de binnenstad van Groningen rondloopt en je kijkt omhoog naar een straatnaambord, is er veel kans dat het er zo uitziet (ook al is de ophanging in het onderstaande geval wat atypisch):



Um an den Eintrag vom 27. Juli anzuschließen: Auf dem oben – mit Blick nach Südosten – gezeigten Straßenschild steht der mit 23 Zeichen längste Straßenname von Groningen, der an einem Stück geschrieben wird. Knapp dahinter: die Herepoortenmolendrift mit 21 Zeichen. Die Länge dieser Namen reicht nicht ganz an den niederlandeweiten Rekord, die Haaldersbroekerdwarsstraat in Zaandaam, heran – aber mehr als drei bzw. fünf Zeichen kürzer sind sie dann auch nicht. Übrigens sind die zugehörigen Straßen nicht ganz so rekordverdächtig wie ihre Namen; es sind ruhige Seitenstraßen, in denen man, wenn man ein Straßenschild fotografiert, freundlich von Anwohnern angesprochen wird, die nicht mal wussten, dass ihre Straße Stadtrekord ist.


Blick nach Osten. Die Bedeutung des Straßennamens ist aus dem Dialekt herzuleiten: Auf Gronings bedeutet ›hörn‹ dasselbe wie ›hoek‹ auf Niederländisch, nämlich ›Ecke‹. Irgendwann wurde der mundartliche Straßenname sozusagen eingeniederländischt. Das Gässchen im südöstlichen Winkel der Innenstadt ist damit das Dialektgegenstück der im äußersten Nordwesten gelegenen Hoekstraat, die vor allem für die Fensterprostitution bekannt ist – jedenfalls noch bis 2016.

Gedempte Kattendiep

Blick nach Norden auf das wahrscheinlich einzige Straßenschild mit chinesischen Zeichen in Groningen. Ich nehme an, dass die Besitzer des direkt dahinter gelegenen Restaurants Ni Hao das Schild angebracht haben. Darauf steht allerdings nicht etwa der Name des Restaurants (你好 nǐ hǎo), sondern eine Umschrift des Straßennamens: 凱騰堤 (kǎi téng dī) – witzige Idee.

Koude Gat

Blick nach Osten. Den Straßennamen könnte man synchronisch als ›das kalte Loch‹ (miss)verstehen; diachronisch hat er eine andere Bedeutung: ›Gat‹ ist verwandt mit dem deutschen ›Gasse‹ und dem norwegischen bzw. schwedischen ›gate‹ und ›gata‹ für ›Straße‹. Eine Formvariante ist ›jat‹ – zu finden etwa in der Oude Kijk in ’t Jatstraat, ein paar Straßen weiter.

Doctor C. Hofstede de Grootkade

Will man den längsten Straßennamen einer Stadt ermitteln, stellt sich auch die Frage: Was zählt – der offizielle Straßenname oder der Name, der auf den Straßenschildern steht? Die fünf längsten Straßennamen Groningens stehen nämlich nicht vollständig auf den Schildern. Im Fall der Eerste und Tweede Drift Gedempte Zuiderdiep ist das, wie bereits geschrieben, naheliegend. Im obigen Fall ging es wohl vor allem darum, Platz zu sparen – wie auch bei der Burge­meester G. van Barne­veld­straat und Professor Enno Dirk Wiersma­straat. Die Berufe der beiden Herren wurden auf den Schildern zu ›Burg.‹ und ›Prof.‹ gekürzt. Lässt man die Leerzeichen beiseite und zählt nur tatsächliche Buchstaben oder Satzzeichen, ist auf einmal doch wieder das gestern gezeigte Schild ganz vorne: Voor ’t Voormalig Klein Poortje – mehr als 27 Zeichen (26 Buchstaben + 1 Satzzeichen) stehen meines Wissens auf keinem anderen Straßenschild in der Stadt Groningen. Platz 2 teilen sich bei dieser Zählung drei Straßen mit je 26 Zeichen: die Wiersmastraat, die D. H. A. C. Hammar­skjöld­straat (Corpus den Hoorn-Zuid) und die Henriette Roland Holststraat (De Wijert-Noord). Straßenschilder, auf denen 25 Zeichen stehen, gibt es mindestens vier: neben dem der van Barneveldstraat auch die der E. Thomassen à Thuessinklaan (Gorechtbuurt), der Hendrik Johan Melgersstraat (Hoogkerk-Zuid) und der Kleine Brandenburgerstraat (Oosterpoortbuurt). Zum längsten an einem Stück geschriebenen Straßennamen komme ich demnächst.